TİRİLYE'DE TARİHİ BİR YAPI

TİRİLYE’DE FATİH CAMİSİ (Hagios Stephanos veya Aya Todori Kilisesi)
Kapalı Yunan Haçı Planlı Erken Dönem Bizans Kilisesi


Tirilye’ye girişte tepeden bakıldığında görünen şehrin bu büyük ihtişamlı yapısı Tirilye şehir merkezinde kendi adıyla anılan Fatih Camisi Caddesi üzerinde rahatlıkla bulunabilecek bir konumda yer alıyor.

Yapılan araştırmalar Tirilye’de Bizans dönemine uzanan çok fazla sayıda kilise ve manastır olduğunu bizlere gösterir. Bu yapılardan günümüze sağlam ve kullanılabilir vaziyette ulaşan ender yapılardan biriside bugünkü adıyla Fatih Camisi’dir. Yapının asıl adı ile ilgili olarak ise iki görüş öne sürülmüştür; bunlardan birisi ‘Hagios Stephanos’ diğeri ise ‘Aya Todori’ isimleridir. Bu iki isimde ön plana çıktığından her iki isimde yapı için günümüzde kullanılmaktadır.

Yapıya dair belirlenmiş net bir inşa tarihi bulunmamakla beraber 8’inci veya 9’uncu yüzyıl da yapılmış erken dönem bir Bizans mimari yapısı olması ihtimali üzerinde durulmuştur.  Bu yönüyle de erken dönemde yapılmış kapalı Yunan haçı planına sahip ender ve ilk örneklerden birisi olarak gösterilmiştir. Net bir yapılış tarihinin olmamasının nedeni yapıdan günümüze ulaşmış bir kitabe olmaması ve herhangi bir yerde de bahsedilmemiş olmasıdır. Bununla beraber yapının camiye çevrilmesiyle ilgili girişte bulunan kitabe miladi 1560 yılını vermektedir. Bu tarih yapının şehrin Osmanlılar tarafından fethinden uzun bir süre sonra camiye çevrildiğini göstermektedir. Fethin hemen sonrasında merkezi büyük yapıların camiye çevrildiği düşünüldüğünde Fatih Camisi’nin bir süre daha kilise olarak kullanıldığı veya camiye çevrilmiş olsa bile bir kitabenin konulmadığı düşünülmektedir.  Minare Bursa’da yaşanan büyük depremde hasar görmüş daha sonra tadilatı yapılmış en son 1967 yılında yeniden inşa edilmiştir. Minarenin bulunduğu noktada ilk zamanlarda kilise ile birlikte yapılan çan kulesinin bulunmuş olma ihtimali yüksektir. 1920 – 1922 yılları arasında yaşanan işgal dönemde Yunanlılar tarafından bir süre kilise olarak kullanılmış daha sonra tekrardan Mudanya’nın kurtuluşu ile birlikte camiye dönüştürülmüştür.

Burada akıllara ‘Kapalı Yunan haçı planlı yapı’ neyi ifade eder diye bir soru gelebilir. Bunu en kısa ve yalın haliyle açıklayacak olursak; dikdörtgen bir alan içerisinde orta kısımda dört ayağın taşıdığı bir kubbe, orta kubbeyi yatay ve dikey olarak kesen eksenlerde tonozlu birer haç kolu ve dikey eksenlerin sağında solunda birer oda bulunan yapılar olarak söyleyebiliriz.

Yapının dışında bulunan dört dönem sütununun taşıdığı ahşap örtülü avlunun sütunları yapı ile aynı dönem özelliğini taşır. Sütunların taşıdığı ahşap örtü ise sonradan yapılmıştır. Avludan yapının içerisine giriş için kullanılan kapı nartekse açılır. Narteksin devamında noasa yani ana ibadet alanına tekrar bir kapı ile giriş sağlanır. Kapının söveleri ve lentosu mermerden yapılmıştır. Naos alanında üst kubbeyi taşıyan mermerden dört serbest ayak görünür. Ayakların yastıklarında monogram kullanılmış ama günümüze ulaşmamıştır.

Yapının içeriden duvar yüzeylerinde tamamen bir badana işlemi yapılmıştır. Bu badana ile birlikte olması muhtemel bazı süslemeler günümüze gelmemekle beraber bir takım kalem işi süslemeler ise günümüzde halen görülebilmektedir. Bu süslemelerin orijinalliği ise tartışmaya açık bir konudur. Sokak üzerinde avlu kapısının yanında bulunan ve günümüzde akmayan çeşme devşirme malzemelerden yapılmış ilginç olduğu kadar dikkate değerdir. 

Tirilye, Tirilye Fatih Camisi, Tirilye gezi rehberi, Tirilye rehberi, Tirilye hakkında, Tirilye'de tarih. Tirilye gezisi.