HÜSN-İ HAT SANATI 1

BURSA ULUCAMİ’DE HÜSN-İ HAT SANATINDAN BİR ÖRNEK (CELÎ DİVANİ)

Evliya Çelebi tarafından “ruhaniyetli şehir” olarak nitelendirilen Bursa şehrine bu ruhani havayı veren ve başta gelen yapılardan birisi hiç şüphesiz Yıldırım Bayezid tarafından 1399 yılında inşa ettirilmiş olan Bursa Ulu Cami’dir.

Şehrin ana merkezinde adeta vücudu besleyen kana hareket veren bir kalp gibi Bursa şehrinin merkezine hayat ve hareket veriyor ve vermeye devam ediyor bu ihtişamlı başyapıt.

Şehrin adıyla anılan Ulucamiler “cami-i kebir” ismiyle de ifade edilmiş ve tanınmışlardır. Bursa Ulucami’de bu camilerden birisidir. Osmanlılar tarafından yapılan fetihler sonrasında şehrin büyük yapısı camiye dönüştürülüyor ve akabinde ise hemen bir büyük cami inşaatı başlıyordu. Bursa’da bir büyük cami yapımı ise şartlarında olgunlaşması ile Yıldırım Bayezid’e nasip olmuştur.

Ulucami’yi ismi ve tarihteki yeri ile birlikte en fazla ön plana çıkartan hususlardan biriside kimisi duvarlarına ve sütunlarına (paye) sabit yazılmış, kimisi ise duvarlarına ve sütunlarına (paye) levha halinde asılmış olan görkemli hüsnü hat yazı örnekleridir.

Çeşitli zamanlarda hasar gören büyük caminin en son 1855 depreminde büyük hasar gördüğü ve bu hasar sonrası büyük çaplı bir onarımın yapıldığı ve yine bu deprem sonrasında tezyinat yenilenmiş ve ilaveler yapılmıştır.

Deprem öncesi var olan yazılar yenilenmeden önce bir kağıt üzerine çizilmiş ve duvar sıvaları yenilendikten sonra yeniden döneminin usta hattatları tarafından yazılmıştır. Döneminin değerli hat ustaları tarafından ayrıca yeni eşsiz yazılarda yazılmıştır.

Kendisinde bulundurduğu eşsiz güzellikteki, değerdeki, çeşitteki ve çok sayıdaki hüsn-i hat örnekleriyle Bursa Ulucami bir Bursa Hüsn-i Hat Müzesi olma özelliği taşımış ender bir yapı olarak günümüz de yerini almıştır.

Hat sanatlarından eşsiz örnekler gördüğümüz yazı çeşitlerinden bazıları; sülüs yazı, kûfi yazı, nesih yazı, muhakkak yazı, talik yazı ve divani yazı örnekleri sayılabilir.

Bu yazımızda Bursa Ulucami’nin en çok dikkat çeken yazılarından birisi olan “celî divani” ile yazılmış “Şefik” imzası taşıyan ve caminin batı tarafı duvarına asılı bulunan levhaya değineceğiz. (Yukarıda yer alan yazı.)

Yazıya bakıldığında sol alt tarafta imza bulunmaktadır. Bu imza yazıyı yazan hattatın ismini ve yazılış tarihi olan hicri 1275 yılını veriyor bizlere (Şefik 1275 - m. 1859). Levhada yer alan sözler Hz. İbrahim ile Cebrail ve Mikail (as) meleklerin konuşmasının bir yansımasıdır. Şöyle ki; Hz. İbrahim peygamber Allah (cc) tarafından “halilim” diye anılan oldukça zengin mal mülk sahibi bir Peygamberdir. Melekler insanoğlunun bu ifade ile nasıl anıldığının sebebini merak ederler ve ziyadesiyle şükretmesini de zenginline bağlarlar. Allah bu işin hakikatini göstermek üzere melekleri İbrahim peygamberin yanına gönderir ve onları iki yabancı insan olarak karşısında bir anda gören Hz. İbrahim peygamber levhada da yer alan mealen şu sözleri dile getirir: “Tehassantü bi-zi’l mülki ve’l melekuti va’tesamtü bi-zi’l-izzeti ve’l-azameti ve’l-kibriyâ’i ve’l ceberûti ve tevekkeltü ale’l-hayyillezî lâ yenâmü ve lâ yemût”: “Mülk ve melekûtun sahibine sığındım. İzzet ve azamaet ve kibriya ve cenerut sahibine tutundum. Ölümden ve uykudan Müberra hayatın sahibi ve kaynağı olan Zat’a tevekkül ettim.” Bu ulvi sözleri işiten Melek Cebrail şöyle karşılık veriri Hz. İbrahim’e: “Sübbuhun kuddusün rabbünâ ve rabbü’l-melâiketi ve’r rûh”: “O noksan ve çirkinlikten beridir. Bizim rabbimizi ve meleklerin ve Ruh’un rabbidir.” Karşılık olarak bu güzel sözleri işiten Hz. İbrahim adeta kendinden geçer ve sözlerin tekrar edilmesi karşılığında bütün malını mülkünü onlara bağışlayabileceğini belirtir.

Hz. İbrahim’in duymuş olduğu bir söz üzerine bütün zenginliğini sunmuş olması ile Hz. İbrahim’in neden Allah’ın “Halilim” sıfatına mazhar olduğu sırrını anlayan melekler son söz olarak: “Vellâhü rabbî lâ şeriki lehû” “Hakikat şu ki Allah rabbimdir ve şeriki yoktur.” diyerek gözden kaybolurlar. Ve işte yazının son kısmında adeta bir kılıç gibi sivrilmiş uç kısım meleklerin semaya doğru yükselişini ifade etmektedir.

Bilal Çağatay Erentürk
Profesyonel Ülkesel Turist Rehberi

 

Kaynaklar:
Bilal Çağatay Erentürk, Bursa Gezi Rehberi, Ağustos 2018, Ozan yayıncılık.
Bilal Kemikli (Ed.), Bursa Ulucami, Bursa Büyükşehir Belediyesi Bursa Kültür A.Ş., Nisan 2012